Đây là chủ đề mà nước Đức xử lý theo cách được nhiều nước nghiên cứu. Hiểu nó giúp hiểu nhiều thứ trong xã hội Đức hôm nay — từ chương trình học tới cách người ta phản ứng với một câu đùa không đúng chỗ.
- Lịch sử thế kỷ 20 là nội dung bắt buộc trong chương trình phổ thông ở Đức.
- Nhiều đài tưởng niệm và bảo tàng nằm ở vị trí trung tâm các thành phố.
- Có các quy định pháp luật liên quan tới việc phủ nhận hoặc cổ vũ một số hành vi trong quá khứ.
- Các trường học thường tổ chức cho học sinh tới thăm các địa điểm lịch sử.
Nguyên tắc chung
Cách tiếp cận của nước Đức có một tên gọi riêng trong tiếng Đức, chỉ việc đối diện và xử lý phần khó trong quá khứ thay vì bỏ qua.
Biểu hiện trong giáo dục: lịch sử thế kỷ 20 được dạy kỹ và bắt buộc, với các chuyến đi thực tế tới các địa điểm lịch sử.
Biểu hiện trong không gian công cộng: các đài tưởng niệm không được đặt ở nơi khuất mà ở vị trí trung tâm, nơi người ta đi qua hằng ngày.
Biểu hiện trong pháp luật: có quy định về việc phủ nhận hoặc cổ vũ một số hành vi trong quá khứ, và về việc sử dụng một số biểu tượng.
Điều này có nghĩa thực tế với người nước ngoài: một số hành vi bị coi là đùa vô hại ở nơi khác thì ở Đức là vi phạm pháp luật — nên phải biết trước.
Điều này thấy được ở đâu
Ở Berlin, nhiều địa điểm lịch sử và đài tưởng niệm nằm ngay khu trung tâm.
Trên vỉa hè nhiều thành phố có các tấm đồng nhỏ gắn trước cửa nhà, ghi tên người từng sống tại đó và bị đưa đi trong giai đoạn đó — một dự án tưởng niệm trải khắp châu Âu.
Các địa điểm lịch sử được giữ và mở cửa cho công chúng, với tư liệu và hướng dẫn chi tiết.
Bảo tàng về giai đoạn hai nhà nước Đức cũng có ở nhiều nơi, và trình bày cả hai phía với tư liệu.
Với người mới tới: đi thăm những nơi này là cách hiểu xã hội Đức sâu hơn nhiều so với đọc, và là việc người bản địa đánh giá cao khi người nước ngoài chịu làm.
Ứng xử: những gì nên và không nên
Phần thực tế nhất, và cần nói rõ vì hậu quả là thật.
Không đùa về các giai đoạn lịch sử này — kể cả khi ở nơi riêng tư, và kể cả khi mình nghĩ là vô hại.
Không sử dụng, chia sẻ hay đăng các biểu tượng bị cấm — điều này áp dụng cả trên mạng xã hội.
Không chụp ảnh tạo dáng ở các đài tưởng niệm — đây là điều gây phản ứng mạnh và đã trở thành chủ đề tranh luận công khai ở Đức.
Khi tới thăm các địa điểm lịch sử, giữ thái độ như khi tới nơi tưởng niệm — vì đó chính là chức năng của chúng.
Và nếu người Đức nói về chủ đề này, hãy nghe — họ đã học và suy nghĩ về nó nhiều, và cách họ nói thường cân nhắc kỹ.
Vì sao điều này liên quan tới người Việt
Có mấy lý do rất cụ thể.
Trẻ em người Việt học ở trường Đức sẽ học chủ đề này, và có thể có những câu hỏi mà bố mẹ chưa chuẩn bị để trả lời.
Ở nơi làm việc, chủ đề này có thể xuất hiện — và biết cách ứng xử tránh được những tình huống khó xử.
Cách nước Đức xử lý quá khứ là một chủ đề đáng suy nghĩ với mọi xã hội, kể cả xã hội mình.
Và một điểm thực tế: đây là chủ đề mà người Đức đánh giá cao khi người nước ngoài tìm hiểu nghiêm túc — không phải để phán xét, mà để hiểu.
Cách này hình thành ra sao
Điều đáng biết là nó không có ngay từ đầu.
Trong hai thập niên đầu sau chiến tranh, xã hội Tây Đức phần lớn im lặng về chủ đề này — đây là nhận định được giới sử học ghi nhận rộng rãi.
Thay đổi đến từ thế hệ sinh sau chiến tranh, khi họ trưởng thành vào thập niên 1960 và bắt đầu chất vấn thế hệ cha mẹ.
Từ đó hình thành dần các chương trình giáo dục, các đài tưởng niệm, và các quy định pháp luật như hôm nay.
Ở phía đông, cách tiếp cận trong giai đoạn trước 1990 khác, và sau thống nhất thì hai hướng tiếp cận phải hợp lại — một quá trình có tranh luận riêng.
Bài học rộng hơn mà nhiều nước rút ra: việc đối diện quá khứ không tự nhiên xảy ra mà cần thời gian, cần thế hệ mới, và cần thiết chế.
Và quá trình này ở Đức vẫn đang tiếp tục — với các tranh luận mới về cách tưởng niệm, về giáo dục, và về những phần lịch sử trước đây ít được nói tới.
Nguyên tắc mà hệ thống này giữ với mọi chủ đề lịch sử nhạy cảm, và áp dụng cả ở đây: tìm hiểu để hiểu, không phải để đánh giá.
Nước Đức dạy lịch sử thế kỷ 20 thế nào?
Là nội dung bắt buộc trong chương trình phổ thông, dạy kỹ và kèm các chuyến đi thực tế tới các địa điểm lịch sử.
Có hành vi nào bị cấm theo pháp luật không?
Có — quy định liên quan tới việc phủ nhận hoặc cổ vũ một số hành vi trong quá khứ, và việc sử dụng một số biểu tượng, áp dụng cả trên mạng xã hội.
Tới đài tưởng niệm cần lưu ý gì?
Giữ thái độ như khi tới nơi tưởng niệm, và không chụp ảnh tạo dáng — điều này gây phản ứng mạnh và đã thành chủ đề tranh luận công khai ở Đức.
Vì sao người Việt nên tìm hiểu chủ đề này?
Vì con học ở trường Đức sẽ học chủ đề này, vì nó có thể xuất hiện ở nơi làm việc, và vì người Đức đánh giá cao khi người nước ngoài tìm hiểu nghiêm túc.
