Bản đồ nước Đức hôm nay vẫn cho thấy một đường phân chia trong nhiều chỉ số. Đây là thực tế được thống kê và bàn công khai ở Đức — không phải điều bị che giấu.
- Thu nhập trung bình ở các bang phía đông vẫn thấp hơn mức trung bình toàn quốc.
- Chênh lệch về tài sản tích luỹ lớn hơn nhiều so với chênh lệch về thu nhập.
- Các bang phía đông mất dân số trong những thập niên sau 1990.
- Tỷ lệ người gốc đông Đức trong các vị trí lãnh đạo thấp hơn tỷ trọng dân số.
Thu nhập và tài sản — hai câu chuyện khác nhau
Phân biệt hai chỉ số này là chìa khoá để hiểu vấn đề.
Khoảng cách về thu nhập đã thu hẹp đáng kể qua ba thập niên, dù chưa đóng hoàn toàn.
Nhưng khoảng cách về tài sản tích luỹ thì lớn hơn nhiều và khép lại chậm hơn.
Lý do rất dễ hiểu khi nghĩ kỹ: tài sản là thứ tích luỹ qua nhiều thế hệ — nhà cửa, đất đai, tiết kiệm, doanh nghiệp gia đình.
Các gia đình ở phía tây có bốn mươi năm tích luỹ trong một nền kinh tế thị trường, còn các gia đình phía đông thì bắt đầu từ một điểm khác.
Hệ quả tới nay: một người trẻ ở phía tây có khả năng được thừa kế cao hơn — và điều đó ảnh hưởng tới khả năng mua nhà, khởi nghiệp, hay chịu rủi ro nghề nghiệp.
Đây là cơ chế mà các nhà nghiên cứu ở Đức nhắc tới nhiều khi giải thích vì sao khoảng cách chưa khép dù thu nhập đã gần lại.
Vị trí lãnh đạo
Một chỉ số được bàn nhiều trong xã hội Đức.
Tỷ lệ người gốc đông Đức trong các vị trí lãnh đạo cấp cao thấp hơn tỷ trọng dân số của vùng này — trong doanh nghiệp lớn, trong ngành tư pháp, trong giới học thuật, trong quân đội.
Đây là thực tế được các nghiên cứu ghi nhận và được truyền thông Đức đưa tin thường xuyên.
Nguyên nhân được nêu trong các thảo luận: sau 1990, nhiều vị trí lãnh đạo ở phía đông được đảm nhiệm bởi người từ phía tây, trong quá trình chuyển đổi thể chế.
Và mạng lưới quan hệ nghề nghiệp cùng vốn xã hội cần thời gian dài để hình thành.
Bài này nêu hiện tượng được ghi nhận, không đưa đánh giá về nguyên nhân hay về trách nhiệm — đây là chủ đề còn đang được nghiên cứu và tranh luận ở chính nước Đức.
Dân số và tuổi
Sau 1990, nhiều người từ các bang phía đông chuyển sang phía tây tìm việc.
Đặc điểm của làn sóng này: phần lớn là người trẻ, và trong một số giai đoạn thì tỷ lệ nữ cao hơn nam.
Hệ quả nhân khẩu: một số vùng ở phía đông có dân số già hơn và cơ cấu giới lệch.
Điều này ảnh hưởng tới đời sống thật: trường học đóng cửa ở vùng ít trẻ em, dịch vụ y tế thưa hơn, và giao thông công cộng giảm chuyến.
Nhưng xu hướng đã đổi ở các thành phố: Leipzig, Dresden, Jena và một số nơi khác tăng dân số trở lại trong hai thập niên gần đây.
Nên cách nói chính xác là: chênh lệch ngày nay là giữa thành phố và nông thôn nhiều hơn là giữa đông và tây — dù hai đường phân chia này chồng lên nhau một phần.
Những gì đã khép lại
Phần cân bằng, vì bức tranh không chỉ có chênh lệch.
Hạ tầng ở các bang phía đông đã được đầu tư lớn — đường sá, đường sắt, viễn thông, và ở nhiều nơi thì mới hơn phía tây.
Trung tâm lịch sử của nhiều thành phố phía đông đã được phục dựng, sau giai đoạn dài xuống cấp.
Hệ thống hưu trí đã được điều chỉnh để thống nhất giữa hai vùng — một quá trình kéo dài nhiều năm và hoàn tất gần đây.
Tỷ lệ thất nghiệp ở phía đông đã giảm mạnh so với giai đoạn khó khăn của thập niên 1990 và đầu 2000.
Và một số ngành công nghệ cao đã hình thành ở phía đông, như ngành vi điện tử quanh Dresden đã nói ở chuyên mục đầu.
Khác biệt trong đời sống hằng ngày
Ngoài các con số thống kê, có những khác biệt nhỏ mà người sống ở Đức nhận ra.
Một số thói quen sinh hoạt và sản phẩm quen thuộc khác nhau giữa hai vùng — các nhãn hàng có từ trước 1990 ở phía đông vẫn được ưa chuộng tại đó.
Cách tổ chức nhà trẻ khác nhau: ở phía đông, tỷ lệ trẻ nhỏ đi nhà trẻ cả ngày cao hơn và hệ thống này phát triển hơn — di sản của việc phụ nữ đi làm phổ biến từ trước.
Hệ quả thực tế tới nay: ở các bang phía đông thường dễ tìm chỗ nhà trẻ hơn — đây là thông tin có giá trị thật với gia đình trẻ người Việt.
Tỷ lệ phụ nữ đi làm toàn thời gian ở phía đông cao hơn, và đây cũng là khác biệt có gốc lịch sử.
Và ký ức về giai đoạn trước 1990 rất khác nhau giữa các cá nhân — có người nhớ những điều tích cực, có người nhớ những điều tiêu cực, và cả hai đều là trải nghiệm thật.
Lời khuyên ứng xử: nếu người bản địa kể về giai đoạn đó, hãy nghe — đừng vội đưa nhận xét, vì đây là chuyện đời của chính họ.
Cách nhìn cân bằng: quá trình đã đi được rất xa, nhưng chưa hoàn tất — và đó cũng là cách phần lớn các nghiên cứu ở Đức mô tả tình hình.
Chênh lệch đông tây ở Đức còn không?
Còn — thu nhập trung bình ở phía đông vẫn thấp hơn, và chênh lệch về tài sản tích luỹ thì lớn hơn nhiều so với chênh lệch thu nhập.
Vì sao khoảng cách tài sản khó khép lại?
Vì tài sản tích luỹ qua nhiều thế hệ — các gia đình phía tây có bốn mươi năm tích luỹ trong nền kinh tế thị trường, nên khả năng thừa kế cũng khác.
Dân số phía đông thay đổi thế nào?
Nhiều người trẻ chuyển sang phía tây sau 1990, làm một số vùng có dân số già và cơ cấu giới lệch — nhưng Leipzig, Dresden, Jena đã tăng dân số trở lại.
Những gì đã cải thiện?
Hạ tầng được đầu tư lớn và nhiều nơi mới hơn phía tây, trung tâm lịch sử được phục dựng, hệ thống hưu trí đã thống nhất, và thất nghiệp giảm mạnh.
