Ở các doanh nghiệp lớn của Đức, người lao động có đại diện trong cơ quan giám sát. Đây là đặc điểm hiếm trên thế giới, và giải thích nhiều điều về cách doanh nghiệp Đức vận hành.
- Công đoàn ở Đức tổ chức theo ngành, không theo từng doanh nghiệp.
- Lương trong nhiều ngành do thoả ước tập thể quy định, không thương lượng riêng lẻ.
- Người lao động trong doanh nghiệp có thể bầu hội đồng lao động của mình.
- Ở doanh nghiệp lớn, người lao động có đại diện trong hội đồng giám sát.
Công đoàn ngành và thoả ước tập thể
Mô hình này khác với cách tổ chức ở nhiều nước.
Công đoàn ở Đức tổ chức theo ngành — một công đoàn cho cả ngành kim khí, một cho ngành dịch vụ, và cứ thế.
Công đoàn thương lượng với hiệp hội giới chủ của ngành để ra thoả ước tập thể.
Thoả ước này quy định mức lương theo bậc, thời giờ làm việc, số ngày nghỉ phép và các điều kiện khác cho cả ngành.
Hệ quả thực tế rất lớn: ở các ngành có thoả ước, mức lương không phải do từng người thương lượng mà theo bậc đã định.
Điều này có lợi cho người nước ngoài: giảm khả năng bị trả thấp hơn người khác cùng vị trí, vì bậc lương là công khai.
Câu nên hỏi khi nhận việc: doanh nghiệp này có áp dụng thoả ước ngành không, và mình được xếp bậc nào.
Hội đồng lao động trong doanh nghiệp
Đây là thiết chế ở cấp từng doanh nghiệp, khác với công đoàn.
Người lao động trong một doanh nghiệp có thể bầu ra hội đồng đại diện cho mình, với điều kiện doanh nghiệp đạt quy mô tối thiểu.
Hội đồng này có quyền thật, được luật quy định — không phải cơ quan hình thức.
Các quyền bao gồm: được thông tin, được tham vấn, và với một số vấn đề thì phải có sự đồng ý của hội đồng.
Các vấn đề cần đồng ý thường là: lịch làm việc, làm thêm giờ, quy định nội bộ, và một số việc về nhân sự.
Với người lao động nước ngoài: hội đồng lao động là nơi đáng tìm tới khi có vướng mắc — họ biết quy trình nội bộ và có thể hỗ trợ.
Đồng quyết định ở cấp doanh nghiệp lớn
Đây là phần đặc biệt nhất của mô hình Đức.
Ở các doanh nghiệp lớn, người lao động có đại diện trong hội đồng giám sát — cơ quan giám sát ban điều hành.
Tỷ lệ đại diện phụ thuộc quy mô doanh nghiệp, theo quy định của luật.
Ý nghĩa: tiếng nói của người lao động có mặt ở nơi ra các quyết định lớn — về đầu tư, về tái cơ cấu, về đóng cửa nhà máy.
Đây là một trong những khác biệt lớn nhất giữa mô hình doanh nghiệp Đức và mô hình Anh Mỹ, và được nghiên cứu nhiều.
Tác động thường được nêu: các quyết định có xu hướng thận trọng hơn và ưu tiên ổn định việc làm hơn.
Bài này nêu đặc điểm thể chế, không đánh giá mô hình nào tốt hơn — đây là chủ đề tranh luận trong giới nghiên cứu.
Cơ chế giữ việc làm khi kinh tế khó
Một công cụ đáng biết vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới người lao động.
Đức có cơ chế cho phép doanh nghiệp giảm giờ làm thay vì sa thải khi gặp khó khăn tạm thời.
Cách vận hành: người lao động làm ít giờ hơn, và một phần thu nhập bị mất được bù từ quỹ bảo hiểm thất nghiệp.
Mục đích: giữ người lao động lại với doanh nghiệp qua giai đoạn khó, thay vì sa thải rồi tuyển lại.
Cơ chế này đã được sử dụng rộng rãi trong các giai đoạn khủng hoảng kinh tế, và được nhiều nước nghiên cứu.
Có nên gia nhập công đoàn không
Câu hỏi thực tế mà người Việt sang làm việc hay phân vân.
Gia nhập công đoàn ở Đức là tự nguyện, và phải đóng phí thành viên theo tỷ lệ thu nhập.
Quyền lợi thường gồm: tư vấn pháp lý về lao động, hỗ trợ khi có tranh chấp với người sử dụng lao động, và một số chế độ hỗ trợ khác.
Điểm đáng cân nhắc với người nước ngoài: khi có tranh chấp lao động, có người hiểu luật đứng về phía mình là rất có giá trị — đặc biệt khi tiếng Đức chưa đủ để tự xử lý.
Mặt khác, thoả ước ngành thường áp dụng cho mọi người lao động ở doanh nghiệp có áp dụng thoả ước, không chỉ thành viên công đoàn — nên không gia nhập vẫn hưởng mức lương theo bậc.
Cách quyết định hợp lý: cân nhắc theo ngành, theo doanh nghiệp và theo rủi ro nghề nghiệp của mình, và hỏi đồng nghiệp về thực tế ở nơi mình làm.
Điều quan trọng cần biết dù chọn gì: việc gia nhập hay không gia nhập công đoàn là quyền của người lao động, và không được phép bị phân biệt đối xử vì lựa chọn đó.
Với người lao động nước ngoài, ý nghĩa rất cụ thể: khi doanh nghiệp gặp khó, khả năng mất việc thấp hơn so với ở nhiều thị trường lao động khác — điều quan trọng vì mất việc còn kéo theo vấn đề cư trú.
Công đoàn ở Đức tổ chức thế nào?
Theo ngành chứ không theo từng doanh nghiệp — và thương lượng với hiệp hội giới chủ để ra thoả ước tập thể quy định lương theo bậc cho cả ngành.
Thoả ước tập thể có lợi gì cho người nước ngoài?
Giảm khả năng bị trả thấp hơn người khác cùng vị trí, vì bậc lương là công khai — nên hỏi rõ doanh nghiệp có áp dụng thoả ước và mình được xếp bậc nào.
Hội đồng lao động làm gì?
Có quyền được thông tin, được tham vấn, và với một số vấn đề như lịch làm việc, làm thêm giờ thì phải có sự đồng ý của hội đồng.
Khi doanh nghiệp khó khăn thì sao?
Đức có cơ chế giảm giờ làm thay vì sa thải, với một phần thu nhập mất đi được bù từ quỹ bảo hiểm thất nghiệp — nên khả năng mất việc thấp hơn nhiều thị trường khác.
